تاریخچه گمرک در ایران
گمرك مانند بسياري از سازمانها كه هر اجتماع كوچك يا بزرگي در بدو پيدايش به وجود آن نيازمند بوده، ايجاد گرديده است.
با توجه به شواهد تاريخي كه دلالت بر تمدن قوم ماد و حكومت آن بر سرزمين ايران دارد، ميتوان ادعا كرد كه مقررات گمرك به شكلي در آن زمان وجود داشته است. همچنین این قوانین، در
زمان سلسله هخامنشي در سرزمين وسيع ايران كه از شرق هندوستان تا غربيترين نقطه در مصر آن زمان (شما و جنوب) بوده، وجود داشته است.
در زمان اشکانیان (سده سوم قبل از میلاد)، اداره این سازمان در ایران وجود داشته و آنچه وارد کشور میشد (مانند ابریشم چین، ادویه هندوستان و کالاهای رومی)، در دفاتر مخصوصی ثبت و از صاحبان آنها حقوق معینی دریافت میکردند. در این دوره، صادرات از پرداخت حقوق این سازمان معاف بوده است. در دورههای بعد در ایران، بیشتر رویه تجارت آزاد مرسوم بوده است.
در سال 1277 هجری شمسی، اجاره این سازمان بر اساس عهدنامه ترکمنچای لغو شد. در این عهدنامه ذکر شده بود، که از کالاهای وارده از روسیه تزاری فقط پنج درصد بها به عنوان حقوق گمرکی اخذ شود. در واقع حقوق گمرکی در ایران، بدون معامله شدن با دولت ایران، به طور یکنواخت بر اساس پنج درصد استوار گردید.
در دوران قاجار، مهمترين عهدنامهاي كه با يكي از همسايگان يعني روسيه منعقد شد استقلال گمركي ايران را خدشهدار نمود. علت اين قرارداد، جنگي بود كه ما بين ايران و روسيه درگرفت و در تاريخ 29 شوال 1228 مطابق با اكتبر 1813 در قريه گلستان عهدنامه صلح امضاء شد.
آخرين وزير گمركي ايران هم نوز بلژيكي است چون بعد از اعلان مشروطيت گمرك جزء ماليه مملكت قرار گرفته است . پس از گذشت زمان، تشكيلات گمركي در تمام نقاط مرزي كشور بسط و توسعه يافت و نوز رئيس مستشاران بلژيكي كه شخصي مدبر و فعال بود، گمركات ايران را اداره نمود.
در سال های 1315 و 1320 و 1329و1332، تعرفه گمرکی چندین بار تغییر کرد. قانون و تعرفه گمرکی در 10/4/1337 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید. این قانون، مشتعمل بر 36 ماده تنظیم که شامل 21 فصل و 86 بخش و 991 نوع کالا است.
وظایف و اختیارات گمرک
وظایف و اختیارت این سازمان گسترده بوده و در این بخش با این وظایف آشنا می شویم:
- سیاست های دولت را در زمینه واردات و صادرات همچنین عبور کالا از مرز اعمال می نماید.
- حقوق گمرکی و سایر وجوه قابل وصول را شناسایی و وصول می نماید.
- تشریفات قانونی مربوط به ترخیص کالا را انجام داده و کالا را به صاحب آن تحویل می نماید.
- بر امور مربوط به امور کالا از مرز نظارت و کنترل می نماید.
- قوانین و مقررات مربوط به بازارچه های مرزی، مرزنشینان و پیله وران را اجرا می کند.
- قوانین و مقررات این سازمان از قبیل هر گونه معافیت و ممنوعیت، صادرات و واردات موقت و قطعی و غیره را اعمال می نماید.
- قوانین و مقررات مربوط به قاچاق کالا، کالاهای ضبط شده و متروکه را اجرا می نماید.
- زیرساخت های لازم برای اجرا و استقرار سامانه های نوین را پیش بینی و فراهم می نماید.
- آمار میزان واردات و صادرات کالا را جمع آوری، تجزیه و تحلیل و منتشر می نماید.
- کارکنان این سازمان را آموزش داده و بر اعمال و رفتار آنها نظارت دارد.
- موانع نظام گمرکی را شناسایی کرده و برای رفع آنها برنامه ریزی های لازم را انجام می دهد.
- ارتباطات بین المللی را گسترش داده و در این راستا تفاهم نامه و موافقت نامه های گمرکی انعقاد می نماید.
- از واحدهای اجرایی گمرکی بازرسی می نماید.
- فرآيندهاي گمركي را با هدف توسعه گردشگري تسهیل می نماید.
- به اختلافات ناشی از اجرای قوانین گمرکی میان این سازمان و صاحب کالا رسیدگی می نماید.
- جهت آسان تر کردن امور تجارت و صادرات تمهیدات لازم را اتخاذ می نماید.
- قوانین و مقررات و سیاست های کلی قانون اساسی در رابطه با امور گمرکی را رعایت می نماید.
ساختار تشکیلاتی گمرک در ایران
در ایران این سازمان از یک ستاد مرکزی و ده حوزه نظارت تشکیل شده است، ستاد مرکزی که وظیفه نظارت و سرپرستی مناطق ده گانه و گمرکات مستقر در تهران را دارد، از یک حوزه ریاست و چهار معاونت تشکیل شده است. معاونت های چهارگانه این سازمان به شرح زیر می باشد.
معاونت امور گمرکی که شامل دفاتر امور واردات، امور صادرات و اداره کل تعیین ارزش و تعرفه می باشد.
معاونت حقوقی که شامل اداره کل نظارت بر ترانزیت، اداره کل بازبینی و دفتر حقوقی قضایی می باشد.
معاونت اداری و مالی که شامل اداره کل خدمات و تدارکات، امور اداری، امور مالی و دفاتر ساختمان و طرح های عمرانی و تشکیلات و بودجه می باشد.
معاونت طرح و برنامه نیز شامل دفتر برنامه ریزی و بهبود سیستم های گمرکی، دفتر آمار و خدمات ماشینی، دفتر آموزش و تحقیقات و دفتر پروژه ملی اتوماسیون گمرکی می باشد.
گمرک غرب، شهریار، فرودگاه مهرآباد، جنوب، امانات پستی و نمایشگاه زیر نظر این ستاد فعالیت می کنند.
معاون وزير امور اقتصادى و دارائى بالاترین مقام را در این سازمان داشته و به عنوان ریئس کل این سازمان شناخته می شود. اداره کل حراست، اداره کل بازرسی و کمیسیون، رسیدگی به حل اختلافات این سازمان، اداره کل هماهنگی امور مناطق، دفتر روابط عمومی و بین الملل تحت نظارت رئیس کل انجام وظیفه می کند.
به طور کلی تعداد کل گمرکات اجرایی در تهران، شهرستان ها و کلیه نقاط مرزی (جزایر و بازارچه های مرزی) شامل 129 واحد است.
ستاد مرکزی در این سازمان نقش هدایت کننده و هماهنگ سازی حوزه های نظارت و گمرکات را بر عهده داشته و از واحدهایی تشکیل شده است و مقررات، دستورالعمل ها و مصوبات را برای
اجرا، ابلاغ می نماید. همچنین اختلافاتی که از طرف این سازمان کشور استعلام شده اند را رسیدگی کرده و اعلام نظر نهایی می دهد.